W środę, 15 kwietnia odbyło się spotkanie „Anafilaksja jako bezpośrednie zagrożenie życia, ze szczególnym uwzględnieniem sezonowości i wzrostu liczby przypadków w miesiącach wiosenno-letnich”. W spotkaniu udział wzięła dr hab. n. med. Katarzyna Plata-Nazar, Członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, Przewodnicząca O/Gdańskiego PTP, adiunkt w Klinice Pediatrii, Gastroenterologii, Alergologii i Żywienia Dzieci Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. Celem wydarzenia było przedstawienie skali zagrożenia oraz konieczność identyfikacji luk w systemie ochrony zdrowia. Niestety, mimo rosnącej świadomości, anafilaksja nadal pozostaje problemem niedostatecznie rozpoznawanym i nieoptymalnie leczonym. Szczególne znaczenie ma dziś głos pediatrii – bo to właśnie u dzieci najczęściej dochodzi do reakcji anafilaktycznych, głównie na pokarmy takie jak orzechy, mleko czy jaja.

Kluczowy głos pediatrii

Podczas spotkania prof. Katarzyna Plata-Nazar zwróciła uwagę na szczególne wyzwania związane z anafilaksją w różnych grupach wiekowych dzieci. W przypadku niemowląt i małych dzieci (żłobek, przedszkole) podkreśliła ograniczoną możliwość komunikowania objawów, częste pierwsze ekspozycje pokarmowe w tym okresie życia, ryzyko błędnej interpretacji objawów takich jak płacz czy ulewanie oraz szybsze narastanie objawów wynikające z małej masy ciała. W odniesieniu do dzieci starszych i młodzieży wskazała natomiast na zmienność zachowań i skłonność do eksperymentowania, wstyd i unikanie noszenia autowstrzykiwacza adrenaliny, silną potrzebę akceptacji rówieśniczej, obawę przed oceną ze strony rówieśników, przekonanie „i tak nie będę mieć reakcji”, niską świadomość ryzyka i poczucia zagrożenia, trudności w utrzymaniu regularnych wizyt lekarskich oraz konieczność edukacji w zakresie „self-management”. Prof. wspominała także o konieczności budowania prostych zasad bezpieczeństwa, takich jak: „Zawsze spakuj adrenalinę z telefonem i kluczami.”

Najczęstsze przyczyny anafilaksji u dzieci w wieku 0-18

W swojej wypowiedzi odniosła się również do wyników badania populacji dzieci polskich, wskazując, że najczęstszą przyczyną anafilaksji u dzieci w wieku 0-18 lat są pokarmy (66%), w tym orzeszki arachidowe, białka mleka krowiego, orzechy nerkowca, białka jaja kurzego, orzechy laskowe, orzechy włoskie, ryby oraz alergeny pszenicy, następnie jady owadów błonkoskrzydłych (19%) oraz leki (5%), głównie antybiotyki beta-laktamowe i NLPZ. Zwróciła także uwagę na różnice wiekowe: w grupie 0-6 lat dominowały białka mleka krowiego (26%), białka jaja kurzego (18.2%) oraz orzeszki arachidowe (15.6%), natomiast wśród dzieci szkolnych najczęściej były to orzeszki arachidowe (12.6%), orzechy laskowe (12.6%), orzechy włoskie (8.4%), ryby (4.9%), sezam (4.2%) oraz orzechy nerkowca (4.2%).

Szkoły i miejsca publiczne – obszary krytyczne w kontekście ryzyka anafilaksji

Dr hab. n. med. Katarzyna Plata-Nazar zwróciła również uwagę na to, że to szkoły i miejsca publiczne stanowią obszary krytyczne w kontekście ryzyka anafilaksji, wskazując, że dzieci przebywają tam bez bezpośredniej opieki rodziców, są narażone na kontakt z pokarmami przynoszonymi przez inne osoby, a nauczyciele, personel oraz obsługa często nie posiadają odpowiedniego przeszkolenia. Podkreśliła, że sytuacja ta wymaga wdrożenia rozwiązań organizacyjnych, systemowych i szkoleniowych, tym bardziej że reakcje anafilaktyczne mogą mieć gwałtowny przebieg, a adrenalina nie zawsze jest dostępna w odpowiednim czasie, co ma kluczowe znaczenie dla skutecznego rozpoznania i reagowania w sytuacjach nagłych. Profesor zaznaczyła także znaczenie ścisłej współpracy z rodzicami i opiekunami oraz konieczność wdrażania Indywidualnych Planów Postępowania wraz z regularną aktualizacją danych medycznych.

Zasady dotyczące podawania adrenaliny

W swojej wypowiedzi omówiła również zasady dotyczące podawania adrenaliny, podkreślając, że świadkowie wstrząsu anafilaktycznego mogą jako pierwsi zastosować adrenalinę w formie automatycznego wstrzykiwacza jeszcze przed przyjazdem zespołu ratowniczego. Zaznaczyła, że podanie leku nie wymaga specjalistycznego przeszkolenia medycznego, choć wcześniejsze zapoznanie się z instrukcją obsługi zwiększa skuteczność działania w sytuacji nagłej. W przypadku dzieci adrenalinę mogą podać zarówno rodzice, jak i opiekunowie czy nauczyciele, przy czym istotne jest, aby opiekun lub rodzic wcześniej dostarczył lek do placówki szkolnej lub poinformował personel o tym, że dziecko posiada lek przy sobie.

Konieczne zmiany systemowe

W dalszej części wystąpienia ekspertka podkreśliła konieczność wdrożenia procedur w szkołach, jednocześnie zwracając uwagę na niedostateczny poziom przygotowania systemowego. Wskazała również minimalne wymagania dla miejsc publicznych, obejmujące dostępność adrenaliny na miejscu (np. w apteczkach publicznych), podstawowe przeszkolenie personelu w takich obszarach jak kluby sportowe, obozy, kolonie, restauracje, środki transportu, centra handlowe czy kina, a także opracowanie procedury natychmiastowego wezwania pogotowia i powiadomienia rodziców, wdrożenie zasad bezpiecznego etykietowania żywności, przygotowanie planów zapobiegania i postępowania, zapewnienie dostępu do demonstratorów autowstrzykiwaczy oraz szerokie upowszechnianie wiedzy i umiejętności. Ekspertka zwróciła również szczególną uwagę na istotny problem stygmatyzacji.

Podczas spotkania eksperci wielokrotnie podkreślali, że w przypadku anafilaksji liczy się czas, a adrenalina powinna być podana natychmiast, tuż po pierwszych objawach.

W spotkaniu wzięli także udział eksperci: prof. dr hab. n. med. Karina Jahnz-Różyk – kierownik Kliniki Chorób Wewnętrznych, Pneumonologii i Alergologii WIM-PIB, Konsultant Krajowa w dziedzinie Alergologii, prof. dr hab. n. med. Marek Jutel – kierownik Katedry Immunologii Klinicznej Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu, Dyrektor Central and Southern European Allergy and Asthma Alliance, Prezydent EAACI w latach 2019–2022, prof. dr hab. n. med. Radosław Gawlik – kierownik Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych, Alergologii i Immunologii Klinicznej Śląskiego Uniwersytetu Medycznego oraz dr n. med. Anna Kosowska – specjalista pediatrii i alergologii z Katedry Immunologii Klinicznej Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu.

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego dotyczące anafilaksji

PTP opracowało rekomendacje dotyczące rozpoznawania anafilaksji u dzieci i postępowania w wypadku jej wystąpienia. Zachcemy do sięgnięcia po te wytyczne. Znajdą je Państwo pod linkiem:
https://przegladpediatryczny.pl/a6748/Anafilaksja-u-dzieci–Rekomendacje-Polskiego-Towarzystwa-Pediatrycznego-2024.html